„Velegrad“ kod Opova, iz vremena Vinčanske kulture

Nova istraživanja pokazala da je naselje bilo mnogo veće nego što se mislili: prostiralo se na više od 9 hekatara i imalo preko 700 stanovnika

Već nekoliko decenija znamo da je u blizini Opova u Banatu postojalo naselje iz vremena vinčanske kulture, međutim sada naučnici iznose nova saznanja koja u velikoj meri menjaju ono što nam je poznato o ovoj naseobini. Upravo objavljeni rad međunarodnog tima istraživača ukazuje da je naselje staro gotovo 7.000 godina bilo znatno veće nego što se mislilo, sa većim brojem stanovnika i sa društvenim odnosima u kojima nije bilo velikih razlika u materijalnom bogatstvu.

Do ovih saznanja došao je međunarodni tim istraživača sa Univerziteta u Kilu, Narodnog muzeja Pančevo, Muzeja Vojvodine i Univerziteta Kalifornije u Berkliju. Rezultati su objavljeni u naučnom časopisu Archaeologia Austriaca, a Univerzitet u Kilu predstavio ih je 23. septembra.

Mnogo veće naselje

Arheološki lokalitet Ugar-Bajbuk kod Opova pripada vinčanskoj kulturi, jednoj od najznačajnijih praistorijskih kultura na prostoru jugoistočne Evrope. Njeni stanovnici podizali su velika naselja, poznavali različite tehnike obrade materijala i održavali trgovinske veze na velikim udaljenostima.

Opovo je arheolozima poznato još od osamdesetih godina prošlog veka. Na osnovu tadašnjih iskopavanja procenjeno je da se naselje prostiralo na približno pet hektara i da je u njemu živelo oko 200 ljudi. Međutim, nemačko-srpski tim vratio se na lokalitet između 2022. i 2024. godine, ovog puta opremljen savremenim instrumentima koji omogućavaju istraživanje velikih površina bez opsežnih iskopavanja. Rezultati su značajno promenili prethodnu sliku.

„Zahvaljujući novim podacima, sada procenjujemo da se naselje prostiralo na više od devet hektara. Identifikovali smo do 220 kućnih struktura i procenjujemo da je u periodu najveće naseljenosti imalo više od 700 stanovnika“, izjavio je dr Fin Vilkes, vodeći autor istraživanja, za Univerzitet u Kilu.

Novo radiokarbonsko datiranje pokazuje da je naselje bilo nastanjeno uglavnom između 4850. i 4725. godine pre nove ere. Istraživači su utvrdili i da se tokom svog postojanja širilo, što ranija iskopavanja nisu mogla dovoljno jasno da pokažu.

Zajednički poslovi, male imovinske razlike

Posebno zanimljiv deo istraživanja odnosi se na društvenu organizaciju stanovnika Opova.

Arheolozi su uporedili veličine kuća i utvrdili da razlike među njima nisu bile velike. Na osnovu tih podataka zaključili su da je zajednica verovatno imala relativno nizak stepen nejednakosti u materijalnom bogatstvu.

„Verovatno su postojale ekonomske razlike, ali one nisu dovele do značajnog društvenog raslojavanja“, izjavio je profesor Martin Furholt, koautor studije.

Još jedan trag o načinu života pružaju veliki rovovi koji su okruživali naselje. Arheolozi su otkrili čak pet takvih opkopa, čija je izgradnja zahtevala organizaciju i rad velikog broja ljudi.

Istraživači nisu pronašli dokaze o prinudnom radu. Zbog toga pretpostavljaju da su stanovnici ove velike građevinske poduhvate organizovali kroz saradnju, a ne pod kontrolom strogo hijerarhijski uređene vlasti.

Ipak, veličina kuće može da ukaže na materijalno bogatstvo domaćinstva, ali ne otkriva sve o njegovom društvenom položaju. Zato istraživači naglašavaju da su za potpunije razumevanje odnosa među stanovnicima potrebna dodatna istraživanja.

Lokalni portal Glas Opova, koji je pratio rad nemačko-srpske arheološke ekipe još tokom istraživanja 2024. godine, podseća da su prva velika iskopavanja na lokalitetu osamdesetih godina predvodili stručnjaci međunarodnog tima na čijem je čelu bila američka arheološkinja Rut Tringam.

U tekstu objavljenom 25. septembra Glas Opova ističe da nova saznanja menjaju predstavu o Ugar-Bajbuku kao relativno malom neolitskom naselju. Danas se ovaj lokalitet smatra jednim od većih poznatih naselja kasnog neolita u južnom Banatu, važnim i za razumevanje trgovinskih i društvenih veza tog vremena.

Za lokalnu zajednicu to otkriće ima poseban značaj: ispod današnjih opovačkih njiva nalaze se ostaci naselja koje je pre gotovo sedam milenijuma bilo deo razvijene mreže praistorijskih zajednica.

Istraživanje bez velikih iskopavanja

Veliki deo novih saznanja arheolozi su dobili zahvaljujući geomagnetskim snimanjima. Ova metoda omogućava da se otkriju tragovi objekata ispod površine zemlje, na osnovu promena u magnetnim svojstvima tla. Tako su istraživači mogli da naprave prostornu sliku naselja, prepoznaju ostatke kuća i rovova i utvrde kako se njegov raspored menjao tokom vremena.

Prikupljali su i predmete sa površine, uzimali uzorke tla bušenjem, a zatim sproveli ograničena iskopavanja jednog od rovova. Radiokarbonskim analizama preciznije su odredili period u kojem su ljudi živeli na ovom prostoru.

Prema saopštenju Univerziteta u Kilu, istraživanje Opova pokazuje koliko savremene, minimalno invazivne metode mogu doprineti ponovnom proučavanju lokaliteta koji su već decenijama poznati arheolozima.

Zašto su stanovnici napustili Opovo?

Jedno od pitanja na koje istraživači još nemaju odgovor jeste zbog čega je naselje napušteno posle približno 4725. godine pre nove ere. Mogući uzroci uključuju promene životne sredine, ekonomske i društvene okolnosti, ali dosadašnji nalazi ne omogućavaju da se utvrdi šta se zaista dogodilo.

Buduća istraživanja biće usmerena na redosled izgradnje rovova, prostore u kojima su stanovnici obavljali proizvodne aktivnosti i poređenje Opova sa drugim neolitskim naseljima u regionu.

Nova saznanja već sada otvaraju važna pitanja o tome kako su velike praistorijske zajednice organizovale rad, raspodeljivale bogatstvo i održavale veze sa okolnim naseljima. Opovo bi moglo da pruži deo odgovora o društvenom životu u Evropi pre gotovo sedam hiljada godina.